جمعه 28 شهريور 1393

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow سلاخ خانه تهران قدیم(کشتارگاه-قصاب خانه)

سلاخ خانه تهران قدیم(کشتارگاه-قصاب خانه)

سلاخ خانه تهران قدیم

سلاخ:(ع)کسی که گوسفند را ذبح کند،و آن را پوست کند.پوست کن/سلاخ خانه:جایی که گاو و گوسفند را ذبح کنند و پوست آنها را بکنند/معین.
کسی که گوسپند می کشد و پوست کنده به دکان قصابی حمل می کند/ناظم الاطباء
سلاخ خانه:کشتارگاه،مسلخ/لغتنامه. 
سلاخ ، نامی است که با خود مجموعه ای از خشونت و بد رفتاری و حتی اعمال خلاف را در اذهان سالخوردگان پایتخت نشین تداعی می کند . سلاخ ها اغلب مردانی قوی هیکل، خشن و بی نزاکت بودند، که ازانجام هر کار خلافی ابایی نداشتند. اعمال و رفتار آنان متاثر از پیوسته کشتن گوسفند و گاو و سربریدن آن ها با کارد و آلودن دست خود به خون این حیوانات بود،و سلاخ خانه(کشتارگاه-قصاب خانه) جایی بود،که اگر نگوییم خوفناک،برای مردم عادی، دست کم جایی ترسناک و دلهره آور بشمار می رفت،محلی که سلاخ های خشن درآن گرد هم آمده بودند.
مرحوم جعفر شهری آنان را«بی حیا ترین و دریده ترین افراد»می داند،که«...دلخوشی هر یک از این سلاخ ها زن و پسر(نشمه)ها یا(آدم)هایی داشتند که وعده گاه ملاقاتشان همان سلاخ خانه بود...»
خوراک سلاخ ها را بیشتر گوشت گوسفند تشکیل می داد ، که به طور عمده کباب چنجه و یا دل و جگر بود.در این میان دنبلان از اقلام دلپذیر و مورد پسند بیشتر سلاخ ها ی عرق خور به شمار می رفت.
 علاوه بر اعمال و رفتار بد آنان ،گرد آمدن زنان بد نام و پسران خود فروش اطراف ایشان از خصوصیات سلاخ های تهران قدیم به حساب می آمد .
افزون بر آنچه گفته شد ، دزدیدن تکه های گوشت لخم و دل و جگر و خارج کردن آن ها به طور پنهانی از سلاخ خانه جزو هنر نمایی های سلاخ ها بود ،(که به مشتری های مخصوص می فروختند.) خاصه اگر غنیمت دنبلان باشد، که در این صورت بساط عیششان هم جور جور می شد .
این شرح کوتاه را یاد آور شدیم، تا تاریخچه سلاخ خانه تهران قدیم را هر چند مختصر بکاویم و بازشناسیم  .
از نوشته های سیاحان اروپایی و متون قاجاری چنین برمی آید؛که تهرانیان گوشت گاو نمی خوردند، مگر به اضطرار . مصرف گوشت  شتر هم در جامعه عمومیت نداشت، و گوشت ماهی نیز مانند دیگر شهر ها خورده نمی شد . تهرانی ها تنها به گوشت گوسفند علاقه نشان می دادند، که البته اگر شیشک می بود، بسیار مطلوب تر به شمار می رفت .
پیش از آنکه تهران، صاحب سلاخ خانه شود ، قصاب هایی بودند، که مستقل از حکومت ، گوشت مصرفی مردم را تهیه می کردند . آنان گوسفند را در مقابل دکان خود و یا کاروانسرا ها ،می کشتند و پوست می کندند، و در همانجا گوشت حاصل را به مردم می فروختند . همان شیوه ای که در تمام روستاهای اطراف تهران نظیر؛ تجریش ، قلهک ، اوین ، طرشت ، دولاب و . . . اعمال می شد . 
از دوره ناصری به بعد هر یک از اصناف تهران در اختیار فردی از رجال و درباریان قجر قرار گرفت . در این عصر کشتار گاو و گوسفند و اداره صنف قصاب، یکی از ده ها مشاغلی بود، که میرزا علی اصغر خان اتابک امین السلطان تصاحب کرده بود.
محمد حسن خان اعتمادالسلطنه، وزیر انطباعات ناصرالدین شاه که  رابطه خوبی هم با امین السلطان نداشت، روز هایی که وبا در تهران شایع شده بود،با اشاره به این سمت امین السلطان، از وی می خواهد تا با  توقف گاو کشی از احتمال شیوع بیشتر وبا خودداری کند ،ولی ایشان نسبت به این در خواست توجهی نمی کند .
در ارتباط با محل سلاخ خانه، باید بیان داشت، که تهران پیش از پایتختی،قطع به یقین فاقد سلاخ خانه بود،و حتی بنظر می رسد، تا اوایل سلطنت فتحعلی شاه که جمعیت(سی تا پنجاه هزار تن گفته اند)شهر با فضای داخلی حصار صفوی، تناسب داشت،کماکان با همان شیوه کهن، قصاب هر محله مقابل دکانش گوسفندی می کشت، و گوشت آن را بفروش می رساند.از قرائن چنین بر می آید؛در همین سالها نخستین سلاخ خانه تهران در محله بازار و در محل مسجد شاه بنا شد.بعد ها در همان دوره آن را خراب کردند، و در محل آن مسجد شاه را ساختند، و سلاخ خانه به حاشیه شهر در اراضی نجف آباد کنار راه حضرت عبد العظیم ،که دور از منطقه مسکونی بود، منتقل گشت.با روند رشد و توسعه تهران بخصوص در دوره ناصری و خانه سازی در اطراف دروازه جدید حضرت عبد العظیم باز سلاخ خانه به حاشیه جدید تهران یعنی فرح آباد،مجاور آب انبار قاسم خان، نقل مکان کرد.در اواخر قاجار بازهم  محل سلاخ خانه تغییر نمود،و به نازی آبادمنتقل شد.  
در اواخر دوران قاجاریه در شمال نازی آباد یعنی در غرب ایستگاه راه آهن کنونی تهران محلی برای کشتار گاو و گوسفند احداث گردید . این بنای آجری که بیشتر شبیه طویله بود ، چند جوی شمالی- جنوبی  داشت . آن جوی ها را که آب از آن ها روان بود ، ازسنگ و ساروج ساخته بودند. سلاخ ها گوسفند یا گاو را در کنار جوی سر می بریدند ، و خون این کشتار ها در جوی ها روان می شد .
 بعد ها با توسعه تهران و گسترش مناطق مسکونی یک بار دیگر سلاخ خانه تغییر پیدا کرد.این سلاخ خانه ( کشتارگاه ) خراب شد، و سلاخ خانه دیگری را در فاصله ای در جنوب آن بنا کردند . این بار هم بنا را شمالی- جنوبی ساختند، تا بتواند آب روان از شمال بنا وارد و در جوی های احداثی سلاخ خانه حرکت کند،و خون ناشی از کشتار را با خود خارج کند. این آب ها پس از خروج از سلاخ خانه که آلوده به خون کشتار ها بود ،به اراضی کشاورزی قریه نازی آباد می رسید . کشاورزان نازی آبادی سبزی وصیفی مزارع خودا را از همین آب سیراب می کردند.
بنای سلاخ خانه دوم هم از آجر با سقف گنبدی شکل احداث گردید، ولی این بار جوی های کشتار را به جای سنگ از آجر ساختند .
این وضع ادامه داشت، تا اینکه در دوره رضاشاه با قدرت گرفتن بلدیه تهران، سلاخ خانه دوم هم خراب شد ، و کشتار گاه دیگری که بزرگتر و مطابق اصول بهداشت آن روز بود، در قطعه زمینی وسیع در جنوب سلاخ خانه قبلی و شمال قریه نازی آباد بنا گردید .
این کشتارگاه در ضلع غربی راهی که به نازی آباد و از آن جا به علی آباد می رفت ( خیابان دشت آزادگان امروز همان جاده است ) و ضلع جنوبی راه فرعی یاخچی آباد ( شهید احمد کاری فعلی ) ساخته شد . در آن روزگار تمام اراضی اطراف آن بیابان بود  ، از آن جمله محله جوادیه که بعد ها بنا شد، بایر بود.در نقشه تهران چاپ 1323شمسی برابر با 1944میلادی،محل کشتارگاه نازی آباد با نام قصابخانه ثبت شده است. این نقشه نشان می دهد تا آن زمان هنوز اطراف کشتارگاه یعنی اراضی جوادیه و نازی آباد و...همه بیابان و مزرعه کشت بود. 
در کشتارگاه جدید دامپزشک ،کشتار را معاینه می کرد، و در صورت مشاهده بیماری آن را در چاه می ریختند، و در صورت سلامت مهر معاینه بر لاشه ها زده می شد، وگوشت به دست مردم می رسید.
مرحوم بلاغی در باره سلاخ خانه تهران نوشته است:
«...کشتار گاه جدید و مدرن مطابق بهترین کشتارگاه های اروپا و آمریکا در نزدیکی کشتار گاه قدیم در نازی آباد دایر گردید.بود جه ساخختمان آن نود میلیون ریال بود که سازمان برنامه و شهرداری تامین کردند.تهیه نقشه کشتارگاه و ساختمان و خرید ماشین آلات و وسایل طبق قرار داد،با کمپانی لیچفیلد(در واشنگتن)بود.در این کشتار گاه روزانه هشت هزار گوسفند و هشتصد گاو کشته می شد... جریان هرز آب متعفن کشتار گاه مشکل ساکنان نازی آباد است... کنار نازی آباد حدود صد کاروانسرا وجود دارد که در آنجا آغل گوسفند و گاو است،که مردم از آن شکایت دارند.» 

همانطور که در تاریخچه یخچال های تهران اشاره شد،که اراضی همه آنها باریکه ای شرقی غربی بوده تا بدان وسیله بتوان از سایه بیشتر در تولید یخ استفاده کرد.در ارتباط با طراحی ساختمان سلاخ خانه هم باید توجه داشت،که آنها را شمالی جنوبی می ساختند (در تبعیت از ران شهر. به اصطلاح معمار ها ران تهران شمالی جنوبی است)تا بتوانند با احداث جوی آب و گذراندن آب از آن، خون و فضولات کشتار را از سلاخ خانه خارج کنند.این خصیصه توجه ما را به این نکته جلب می کند، که پس باید جنوب کشتارگاه منطقه وسیعی باشد ،که بتوان هرزاب کشتار را در آن رها کرد.اکنون که این خصوصیت نانوشته را در ارتباط معماری سلاخ خانه فهمیدیم .بیش و کم می توانیم ،به علت انتقال سریع اولین سلاخ خانه از محله بازار پی ببریم.زیرابنظر می رسد،با توجه به نزدیکی منطقه مسکونی و تجاری، در انتخاب محل آن در دوره فتحعلی شاه اشتباه کرده بودند.هر چند می دانیم، بخش هایی از جنوب محله بازار تا آن زمان هنوز بیابان بود،و استعداد جذب هرزاب را تا حدودی داشت.
پس از پیروزی انقلاب  کشتار گاه  نازی آباد هم خراب گردید، و شهرداری تهران در محل آن فرهنگسرای بهمن را ساخت .

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب

جستجو
حاضرین در سایت
5 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز232
دیروز274
تا کنون1577859

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.